Od wihajstra do cieśli. Co kryją słowa z warsztatu stolarskiego?

W warsztacie stolarskim każdy przedmiot powinien mieć swoje miejsce. Z nazwami bywa trochę inaczej. Czasem prosimy o dłuto, czasem o hebel, a czasem po prostu: „Podaj mi ten wihajster”.

Używamy tych słów od lat, często nie zastanawiając się nad ich pochodzeniem. Tymczasem w języku warsztatu zapisały się kontakty między rzemieślnikami, dawne sposoby pracy i historia przedmiotów. Jedne nazwy odziedziczyliśmy po słowiańskich przodkach. Inne przyszły z niemieckiego lub francuskiego i zadomowiły się tak dobrze, że trudno wyobrazić sobie bez nich rozmowę przy stole stolarskim.

Wihajster, czyli jak to się właściwie nazywa?

Zacznijmy od słowa, które przydaje się wtedy, gdy wszystkie pozostałe zawodzą.

Wihajster pochodzi od niemieckiego pytania Wie heißt er?, czyli „Jak on się nazywa?”. Pytanie o nazwę samo stało się nazwą — narzędzia, części, uchwytu albo drobnego mechanizmu, którego określenie właśnie wypadło nam z głowy.

Wihajster nie musi więc mieć stałego kształtu ani jednego zastosowania. Ważne, żeby osoba stojąca obok wiedziała, co podać. To chyba jedna z najbardziej praktycznych nazw w całym warsztacie. Źródło: Biblioteka Publiczna w Gnieźnie

Stolarz od stołu, a mebel od ruchu

Pochodzenie słowa stolarz jest zaskakująco proste: wywodzi się od stołu. Nazwa jednego wyrobu posłużyła do nazwania całego zawodu. W polszczyźnie słowo to jest poświadczone już w XV wieku. Dziś stolarz wykonuje znacznie więcej niż stoły, ale historia zawodu pozostała w jego nazwie. Źródło: WSJP PAN

Z kolei mebel prowadzi nas do francuskiego meuble, a dalej do łacińskiego mobilis, czyli „ruchomy”. W nazwie kryje się więc możliwość przeniesienia przedmiotu.

Przy szafie wolnostojącej wszystko się zgadza. Przy zabudowie wykonanej na wymiar, dopasowanej do ścian i sufitu, ta dawna „ruchomość” brzmi już nieco przewrotnie. Źródło: WSJP PAN

Hebel, szuflada i fornir — słowa, które przywędrowały

Hebel przybył z języka niemieckiego. Jego źródłem jest Hobel, dawniej także Höbel, oznaczające strug. Warto przy tym uważać na podobieństwo: współczesne niemieckie słowo Hebel oznacza dźwignię — nie ono jest źródłem polskiej nazwy narzędzia stolarskiego. Źródło: WSJP PAN

Niemieckie pochodzenie ma również szuflada, wywodząca się od Schublade. Można obrazowo odczytać tę nazwę jako „przesuwaną skrzynkę”. Trudno o prostszy opis konstrukcji, niezależnie od tego, czy szuflada porusza się na dawnych drewnianych listwach, czy na współczesnych prowadnicach z cichym domykiem. Źródło: WSJP PAN

Nieco dłuższą drogę przebył fornir. Do polszczyzny trafił przez niemieckie Furnier, ale jego wcześniejszym źródłem jest francuskie fournir: „dostarczać, zaopatrywać, wyposażać”. Dziś ta nazwa kojarzy się nam przede wszystkim z cienką warstwą drewna, jego usłojeniem i doborem rysunku na powierzchni mebla. Źródło: WSJP PAN

Co łączy frez z dawnym kołnierzem?

Wśród warsztatowych nazw frez ma szczególnie nieoczywistą historię. WSJP wywodzi go od francuskiego fraise, oznaczającego kryzę — dawny pofałdowany kołnierz.

Co kołnierz ma wspólnego z obróbką drewna? Wyjaśnienie tkwi w kształcie. Ponacinana, zębata forma narzędzia nasuwała skojarzenie z ozdobnym kołnierzem. Nazwa mogła więc przejść z ubioru do techniki.

Francuskie fraise oznacza również truskawkę, ale nie należy z tego automatycznie wyciągać wniosku, że nasz frez zawdzięcza nazwę owocowi. W tym przypadku słownik wskazuje właśnie kryzę. Źródło: WSJP PAN · Larousse

Lakier i snycerz — dwie różne historie

Lakier należy do rodziny słów związanych z niemieckimi Lack i lackieren. Jego dalsza historia prowadzi przez języki włoski, arabski i perski aż do indyjskiego lākṣā, związanego z naturalną substancją żywiczną. W tej samej rodzinie znajdują się lak i szelak.

Nazwa używana dziś przy nowoczesnych powłokach ma zatem korzenie znacznie starsze niż współczesna chemia lakiernicza. Źródło: słownik etymologiczny Brücknera · Słownik niemiecki

Snycerz brzmi natomiast bardzo swojsko, lecz również jest zapożyczeniem. Pochodzi z dawnego niemieckiego, od form takich jak snitzer, oznaczających rzeźbiarza. Dzisiejszym odpowiednikiem jest Schnitzer. W polszczyźnie wyraz zapisano już w 1402 roku jako „sznicer”. Przez stulecia zdążył stać się częścią naszego języka rzemiosła. Źródło: WSJP PAN

Dłuto, strug i cieśla — starsza warstwa warsztatu

Obok zapożyczeń zachowały się nazwy o dawnych słowiańskich korzeniach.

Dłuto wywodzi się od prasłowiańskiego dolto, oznaczającego narzędzie do dłubania, drążenia i rycia. Nazwa opisuje więc jego przeznaczenie. Źródło: WSJP PAN

Strug należy do starej rodziny słów związanych ze struganiem i zdejmowaniem warstwy materiału. Bliskim krewnym są „strużyny”. W jednej pracowni spotykają się zatem dwie tradycje językowe: rodzimy strug i zapożyczony hebel. Źródło: słownik etymologiczny Brücknera

Cieśla jest spokrewniony ze słowem „ciosać”. Jego przodkiem jest dawne tesľa. Co ciekawe, w innych językach słowiańskich pokrewne nazwy oznaczały narzędzie — siekierę lub ciosłę — podczas gdy w polszczyźnie utrwaliła się nazwa rzemieślnika. Polskie poświadczenie pochodzi już z 1261 roku. Źródło: WSJP PAN · Brückner

A po pracy? Sklep, piwnica i niedziela

Po wyjściu z warsztatu podobne historie wcale się nie kończą.

Sklep oznaczał dawniej sklepienie, a następnie sklepione pomieszczenie, między innymi piwnicę. Ponieważ przechowywano tam towary, nazwa przeszła z czasem na miejsce ich sprzedaży. Źródło: NCK

Piwnica rzeczywiście wiąże się z piwem — pierwotnie była miejscem jego przechowywania. Dziś bywa magazynem narzędzi, zapasów i rzeczy „jeszcze przydatnych”, ale nazwa pamięta wcześniejsze przeznaczenie. Źródło: Poradnia Językowa

A niedziela pochodzi od prasłowiańskiego określenia „nie pracować”, dosłownie „nie działać”. Dobrze o tym pamiętać, kiedy po całym tygodniu znów pojawia się pomysł, żeby jeszcze na chwilę zajrzeć do pracowni. Źródło: NCK

W warsztacie zmieniają się maszyny, materiały i technologie. Słowa często zostają. Wystarczy się im przyjrzeć, żeby obok współczesnego CNC usłyszeć dawnych rzemieślników — i człowieka, który odłożył narzędzie, a po chwili zapytał: „Jak on się nazywa?”.